Auteur: Bosgroepen Oost-Vlaanderen Bronnen: Vincent Defays, Andries Saerens. Situatieschets van de Belgische zagerijsector in 2020 (Belgische Houtconfederatie); Jan Oldenburger, Dries Van der Heyden, Fons Voncken & Bert De Somviele. Vraag en aanbod op de houtmarkt in Nederland en Vlaanderen (Interregproject eco2eco); Karin Eeckhout, Factcheck, Nee, niet 80% van de in Vlaanderen gekapte bomen wordt naar China verscheept (Knack, september 2021)

Wie aan het (ver)bouwen of klussen is, ondervindt aan den lijve dat de prijzen voor bouwmaterialen de pan uitswingen, zeker wat houtproducten betreft. Op amper een jaar tijd zijn de prijzen voor gezaagde houten planken verdubbeld en voor OSB-platen zelfs verdrievoudigd. Wat is er aan de hand? Is dit een tijdelijk fenomeen of is hout het nieuwe goud?

Vraag en aanbod

De houtmarkt is een wereldmarkt: gebeurtenissen aan de andere kant van de wereld hebben impact op de prijs voor een plank bij onze lokale houthandelaar. De onzekerheid die er heerste tijdens de coronacrisis heeft veel bedrijven ertoe aangezet een lage stock aan te houden. Nu de vraag uit de bouwsector sneller aantrekt dan verwacht, kunnen de zagerijen en houtverwerkende industrie maar moeilijk volgen. De druk op de Europese houtmarkt nam extra toe door enkele internationale gebeurtenissen. De invoerheffing op Canadese producten door voormalig president Trump zorgden ervoor dat Amerikanen, die veel met hout bouwen, zich meer op de Europese markt richten. China koopt steeds meer boomstammen aan in Europa om hun houtverwerkende industrie te kunnen blijven voeden. Zo lag de export van Belgisch rondhout naar China in 2020 maar liefst 6 keer hoger dan in 2018. Een deel hiervan valt te verklaren door de uitzonderlijke export van naaldhoutbomen afkomstig uit sanitaire noodkappingen na aantasting door schorskevers. Maar ook andere boomsoorten zijn steeds meer gegeerd om de retourvrachten van Chinese containerschepen mee te vullen. Zo leidde de Chinese ‘houthonger’ ertoe dat de prijs van eikenstammen op enkele maanden tijd bijna verdubbelde.

Think global, act local

Van het hout dat we gebruiken, van woning bouw tot wc-papier, komt ongeveer 80 % uit Europese bossen. De rest komt uit Noord-Amerika (o.a. Canada) en de tropen. De schaarse bossen in onze dichtbevolkte regio kunnen slechts 10 % van het hout produceren dat we in Vlaanderen jaarlijks consumeren, de zogenaamde ‘zelfvoorzieningsgraad’. Het volume hout dat men in onze Vlaamse bossen oogst, wordt geraamd op 525.000 m³ per jaar, of zo’n 70 vrachtwagens per dag. De resultaten van de laatste Vlaamse Bosinventaris tonen aan dat het volume hout dat nu in onze bossen staat aanzienlijk hoger is dan 10 jaar geleden.

De bijgroei aan hout is dus groter dan het volume dat gekapt wordt. Opmerkelijk is dat de helft van het beperk te volume hout dat we zelf produceren rechtstreeks naar het buitenland wordt getransporteerd. In de eerste plaats naar buurlanden als Nederland en Frankrijk, maar ook naar het Verre Oosten. Het deel dat in Vlaanderen wordt verwerkt wordt voorname lijk gebruikt voor plaatmateriaal (51 % OSB-platen) en verpakkingshout (32 % paletten), met als voornaamste boom- soorten den en populier. Van kwaliteitsvol loofhout zoals eik en beuk wordt ongeveer 1/4 verzaagd tot timmerhout, de rest wordt verwerkt in plaatmateriaal.

Wat brengt de toekomst?

De transitie naar ecologisch wonen zal de vraag naar hout nog verder doen toenemen. Hout is immers een duurzame, CO2-neutrale en hernieuwbare grondstof waardoor houtskeletbouw steeds vaker de norm wordt bij nieuwbouw- en renovatieprojecten. Om de ecologische impact zo klein mogelijk te houden, is het belangrijk dat het hout lokaal geproduceerd én verwerkt wordt. Op dit vlak staan we in Vlaanderen nog voor belangrijke uitdagingen.

Verwacht wordt dat het aandeel van lokaal geproduceerd én verwerkt hout in Vlaanderen in de toekomst verder zal dalen. Uit een studie van de Belgische Houtconfederatie blijkt dat het aantal zagerijen de voorbije decennia is afgenomen van 313 naar 95. Daarvan bevinden zich er 32 in Vlaanderen en 63 in Wallonië. Het totale volume hout dat de sector jaarlijks verwerkt, is de voorbije tien jaar met 1/4 afgenomen, wat aantoont dat het verdwijnen van kleinere zagerijen niet gecompenseerd wordt door een toenemende capaciteit van grotere zagerijen. Er is dus dringend nood aan beleidsinitiatieven om een verdere daling van de lokale verwerkingscapaciteit en het verdwijnen van de bijhorende expertise te stoppen. Een striktere regelgeving op de export van houtstammen zou kunnen bijdragen aan een grotere bevoorradingszekerheid voor lokale zagerijen.

Ook moet men nagaan op welke manier ons lokaal geproduceerd hout een hoogwaardigere toepassing kan krijgen. Actueel wordt ruim 40 % van het hout uit Vlaamse bossen verwerkt tot verpakkingsmateriaal met een doorgaans korte levensduur. Dit terwijl de technologie bestaat om ‘minderwaardig’ naald- en populierenhout te verwerken tot hoogwaardige bouwmaterialen zoals gelijmde houten spanten, multiplexplaten, blokplaten en zelfs buitentoepassingen na thermische behandeling.

Ten slotte zou er ook een beleidsstrategie moeten komen om onze lage zelfvoorzieningsgraad van hout te stabiliseren en indien mogelijk geleidelijk te laten stijgen. Door de naaldhout- en populierenbossen, waar Vlaanderen om historische redenen rijk aan is, is er een verwerkingsindustrie gegroeid rond deze houtsoorten. Omwille van het klimaat, de biodiversiteit en risicospreiding kiest men er nu voor om het aandeel van deze soorten in onze bossen te verminderen. Op termijn zal de verwerkingsindustrie dus deels moeten omschakelen naar andere boomsoorten. Een mooi voorbeeld is de productie van OSB-platen waarbij nu ook een deel loofhout wordt gebruikt, terwijl deze platen in het verleden enkel met naaldhout werden geproduceerd. Ook de afname van het bosareaal waar nog aan houtproductie wordt gedaan, bedreigt onze zelfvoorzieningsgraad. Enerzijds zijn er aanzienlijke oppervlaktes bos die omgezet worden naar open natuur (bv. voor heide herstel) en anderzijds is er een substantieel bosareaal met een reservaatstatuut waar geen houtoogst meer gebeurt. Belangrijk is dat er wordt nagedacht of het wenselijk is om de daardoor verdwenen potentie aan houtproductie op andere locaties te compenseren en welke strategie hiervoor wordt gevolgd. Hierbij zou men kunnen bekijken welke rol de geplande 10.000 ha bosuitbreiding zou kunnen spelen in het vrijwaren van onze zelfvoorzieningsgraad.

Langetermijn investering

Een belangrijke uitdaging voor de komende generaties is om blijvend te voorzien in duurzame grondstoffen. Niet enkel de me talen voor batterijen van elektrische wagens of chips voor elektronica, maar ook een basisgrondstof als hout. De actuele houtcrisis toont aan dat het belangrijk is om hier een langetermijnvisie rond te ontwikkelen. In Vlaanderen beschikken we amper over ertsen of mineralen, maar hebben we wel grond waarop de hernieuwbare grondstof hout kan groeien. Misschien moeten we het momentum rond bosuitbreiding aangrijpen om na te denken over hoe een deel van deze nieuwe bomen toekomstige generaties kan helpen om te voorzien in hun behoefte aan hout?

Houtskeletbouw is één van de mogelijkheden om hout optimaal te benutten.